كوبەش باتىردىڭ كۇڭىرەنسى
ءبيسمىللا راحمان-راحيم! ارۋاعىڭ جەبەگەي كوبەش بابام!
ۋاقىتتىڭ كونەرتە المايتن نارسەسى كوپ ەمەس. جاڭا تۋعان ءزاۋلىم جاڭالىقتىڭ ءوزى ءارقاشان ودان ءپاس تۇرماق. ۇيتكەنى ول-ەل ومىرىندەگى مۇعجيزا. ۋاقىت اڭىزعا اينالدىرعان، ءبىراق، ەسكىرمەگەن اقيقي اڭگىمەردىڭ بىرى-كوبەش باتىردىڭ كۇڭىرەنىسى، «ەكى باستى اق جىلاننىڭ» حيكاسى. مۇنى مەن اسقارتاتاناي، ءابىلقايات تەزەكباي، ءشاشۋ ءسىلام جانە وسى اڭىزدى رومانىندا جازىپ كەتكەن ماعاز رازدان ۇلىنان اۋىز ەكى ەستىگەن ۇرپاقتىڭ ءبىرىمىن! بالعىن شاقتا تەك قورقىنشتى ەرتەكتەي عانا ەلەس بولىپ قالا بەرگەن بۇل اڭگىمەنىڭ مانىنە كەيىندەپ بويلاعاندايمىن! ەح، ەكىگە ايىرىلماس نە بار ەكەن بۇل جالعاندا؟ جوق شىعار؟ اعىپ كەلە جاتقان وزەن دە ەكى جارىلماي ما، قاعىلىپ كەلەجاتقان قانات تا ەكىگە ايىرىلماي ما. . . ەكى باستى اق جىلان كوبەش باتىردى (كوبەش ايتباي ۇلى1802-1890-جىلدار ارالىعىندا جاساعان) نەگە مۇڭايتتى ەكەن دەشى. . . . .
«. . . . بىردە التاي تاۋىنىڭ ساقبۇلاققا تاقاۋ جازىعىندا شىندە جانتەكەي كوبەش باتىر بار ءبىرتوپ اتتى كەلە جاتادى.
كوز كوردىم جەردەن جارقىراپ بىردەمە كورىنەدى. جۇرت تاڭعالىسا-تاڭعالىسا جانىنا كەلسە، ءبىرى ولاي، ءبىرى بىلاي تارتىپ اۋناپ جاتقان جەڭدى بىلەكتەي ەكى باستى اق جىلان ەكەن دەيدى. جۇرت:
ـــ ەي، قۇداي! نە كورسەتىپ تۇرسىڭ بىزگە، تىم بولماسا زار جولدى ماقۇلىقتىڭ ءتۇزۋ جارالعانىنا دا كەزدەستىرمەدىڭ اۋ ـــ دەپ يمان ايتىپ شۋلاسىپتى. سوندا كوبەش باتىر:
ـــ قۇداي كورسەتتى. كەنشىم بولساڭ دا، كەسىرىم بولساڭدا دا ءبىز كوتەرەيىك ـــ دەپ قىلىشتى قىنابىنان سۋىرىپ الىپ ەسىك پەن توردەي قاراكوك اتتىڭ ۇستىندە تۇرىپ، ءيتىس-تارتىس بولىپ جاتقان ەكى باستى جىلاندى ورتاسنان ءبولىپ جىبەرىپتى، ەكىگە بولىنگەن دەنەنىڭ ءبىرى شىعسقا، ءبىرى باتىسقا قاراي تارتىپ، ازدان كەيىن بىرىنە-بىرى قايتا ويسىپ بارىپ تىنىپتى. ات ۇستىندە سالبىراپ تۇرىپ قالعان كوبەش ءبىر ساتتەن كەيىن بويىن جيىپ:
ـــ ساۋلە بولىپ كورىنگەنىن جاقسىلىقتىڭ نىشانى دەسەك تە، جىلان بولىپ كەزىككەنى كەيىستىڭ بەلگىسى بولدى عوي. كەيىنگى بىرنەشە ۇرپاقتىڭ زامانى شالعايلانىپ، قايران التاي ات تاعانىندا توزارما ەكەن؟ جانىبەك باتىردىڭ ارتىنان ىلەسكەن التى ارىستىڭ ءبىرى اباق كەرەي ەكىگە ءبولىنىپ وكسىرمە ەكەن؟ ءبىراق قايتا ويىستى عوي، ارتى قايىرلى بولار، قۇداي باعىن الماسا سوڭعى ۇرپاق كيەلى ارۋاق جانىبەك ىزدەگەن جۇماقتى اتا-بابا كوڭ توككەن وسى توپىراقتان تابارسىڭ – اۋ-دەپ، جىلانىنىڭ ەكى باسىن قىلىشمەن ءىلىپ الىپ جولدىڭ ەكى جاعىنا لاقتىرىپ جىبەرىپ توپتى باستاپ اتىن اياڭداتا جونەلىپتى. . . . » (ماعاز رازدان ۇلى «التايدىڭ اقيىقتارى» )
ارۋاقتى كوبەش باتىر بەكەر كەيىمەگەن ەكەن. 1800-جىلداردىڭ سوڭىنان-اق ەل ىرگەسى سوگىلە باستادى. التايداي اردا مەكەنگە كوز سۇعىن قاداعاندار تىنشتىق بەرمەدى. وعان توسكەيگە مالى، توسەككە باسى سيماعان. رۋلىق بەرەكەسىزدىك قوسىلدى. تاريىحقا كوز جىبەرىپ، ويلانا قاراساق، التايعا كەرەگە جايىپ، كۇل توككە اباق بالالارى ءبىر عاسىرداي تىنش ءومىر ءسۇرىپ، مال مەن باسى تەڭ ءوسىپ، ءتورت قىبلاسى تەڭەسكەن ەكەن. امال نە، ەل ماڭدايىنان ب ا ق تايدى. ەل باستاعان كوبەش باتىر، قوجامجار تورە، تىلەۋدى ءتايجى باستاعان ءبىر لەك كوش قوبدا اسسا (1868-جىلى)، تاعى ءبىر شوعىر كوشتىڭ ءىزى بوعدا، ەرەنقابىرعا، موري، باركول، قۇمىل، التىنتاۋ، شۇلەنتاۋ، تىيبەتكەدەيىن جەتتى. . . . ءتىلىم، ءدىلىم دەپ تەنتىرەگەن ەلدىڭ الدى گيمالاي اسىپ، ءۇندىستان، پاكىستان باردى. ودان ارى تۇركيا ارقىلى بۇكىل ەۋروپاعا تاراپ كەتتى. ءبىر كەزدە ايىرانداي ۇيىعان ەل، ىركىتتەي ءىردى. قىرعي تىيگەن تورعايداي توز-توزى شىقتى. . . . وسىلايشا، قايران ەل، الگى ەلەس اق جىلانداي ەكىگە عانا ەمەس، تورتكە ءبولىنىپ كەتتى. التاي ەلنىڭ باسىنداعى ءبىر عاسىر تىنشتىقتان كەيىن، ءبىر عاسىر سارپالدان ءومىرى باستالدى. . . الپاۋىتتاردىڭ اراعا تەمىر تور تارتىپ، قازاق جەرىن ءبولىسپ الۋى، قازاق ءومىرىن دە نەشەگە ءبولدى. ۇيىرىنەن بولىنگەن جىلقىداي، كوڭىل الاڭ كۇي كەشتى. سول سارپالداڭ ءالى اياقتاعان جوق. ەگەمەندىكتىڭ كوك بايراعى جەلبىرگەن ساتتەن-اق، تاريحي وتانىم دەپ ات ەرتتەپ، تۇيە قومداعان قازاق. . . قازاقتىڭ جاڭا كوشى باستالعالى دا وتىز جىلدان اسىپ بارادى. سول ەكى باستى اق جىلانداي ءبىرى الدىعا، ءبىرى ارتقا تارتقان قازاق. ۇشارىن جەل، قونارىن ساي بىلەتىن قاڭباقتاي ءالى جوسىپ ءجۇر. . . ەلەس اق جىلان ەرتەگىسى ەستەن كەتەر ەمەس. . . جاندىعا باس بىرەۋ، وتان دا، ءىن دە بىرەۋ عانا بولۋ كەرەك ەكەن-اۋ!
ءسۇبىحان اللا، كوبەش باتىردىڭ كۇڭىرەنسى ەستىلگەندەي!
قۋانىش ءىلياس ۇلى
2024.09.29
